Dvadeset godina ekonomskog urušavanja i neiskorištena šansa saradnje sa Srbijom

Dvadeset godina režima u Republici Srpskoj obilježene su apsolutističkom vladavinom Milorada Dodika koja je, na jednoj strani, opustošila Srpsku na ekonomskom planu, dok se na drugoj strani silno (o)bogatio ovaj klijentelistički režim.

Koliko je Srpska ekonomski opustošena svjedoče neumoljive činjenice. Gotovo da nijednu mjesečnu platu zaposlenih u organima javne vlasti niti mjesečnu penziju Dodikov režim ne može da isplati bez zaduživanja u vidu emitovanja trezorskih zapisa ili obveznica na domaćem tržištu. Kreditna zaduživanja u inostranstvu dostigla su vrtoglave visine, mjerene milijardama maraka, od čega se veliki dio troši na vraćanje ranijih inostranih kredita, dok preostali dio ide u javnu potrošnju.

Bolna su istina zvanični podaci prema kojima BDP za 2025. godinu u Federaciji BiH iznosi 37,59 milijardi KM, a u Republici Srpskoj 18,7 milijardi KM.

U istoj godini u Federaciji BiH ostvaren je ukupan fiskalni promet u iznosu od 75,45 milijardi KM, a u Republici Srpskoj 25,3 milijarde KM.

Federacija BiH je u 2025. godini imala prikupljenih 4,46 milijardi KM direktnih poreza i doprinosa, a Republika Srpska 2,18 milijardi KM, dok je od indirektnih poreza Federaciji pripalo oko 5,51 milijardi KM, a Republici Srpskoj oko 3,09 milijardi KM.

U Federaciji BiH u 2025. godini bilo je zaposleno oko 369.000, a u Republici Srpskoj oko 187.000.

Početkom avgusta ove 2026. godine broj penzionera u Republici Srpskoj iznosio je oko 295.000, a zaposlenih oko 290.000.

Svi navedeni pokazatelji, uz sve goru demografsku sliku, su sasvim dovoljni za zaključak o katastrofi koja se nadvila nad Republikom Srpskom i koja prijeti da je u dogledno vrijeme uništi.

Takvo stanje mora se sanirati, ako se želi opstanak Republike Srpske,  a jedan od ključnih načina na koji se to može i treba činiti jeste privredna saradnja, i projekti u okviru te saradnje, između Srbije i Srpske. 

Pravni osnov za to postoji, a on se nalazi najprije u Ustavu BiH, kojim je propisano pravo Republike Srpske da uspostavi i održava posebne paralelne odnose sa Srbijom kao susjednom državom.

Srpska ima i Sporazum o uspostavljanju specijalnih paralelnih odnosa sa Srbijom, kao i Zakon kojim je Narodna skupština Republike Srpske ratifikovala taj sporazum. 

U tom sporazumu je, između ostalog, propisano da će Srpska i Srbija unapređivati međusobnu saradnju u oblasti privrede i korištenja privrednih resursa.

Svojevremeno je Ustavni sud BiH, svojom odlukom broj U-42/01 od 26. marta 2004. godine, odlučio da je Sporazum o uspostavljanju specijalnih paralelnih odnosa između Republike Srpske i tadašnje SR Jugoslavije, od 5. marta 2001. godine, zaključen u skladu sa Ustavom BiH, čime je odbijen zahtjev Beriza Belkića, tadašnjeg bošnjačkog člana Predsjedništva BiH, koji je od Ustavnog suda BiH zahtijevao da utvrdi da je taj sporazum navodno neustavan i da se ne može zaključiti bez saglasnosti Parlamentarne skupštine BiH.

S tim u vezi Ustavni sud BiH je u navedenoj odluci istakao (tačka 17. obrazloženja te odluke) da Republici Srpskoj:

"za uspostavljanje posebnih paralelnih odnosa sa susjednim državama nije potrebna saglasnost Parlamentarne skupštine. Stoga je (navedeni) Sporazum donesen na način saglasan Ustavu Bosne i Hercegovine".

U tački 22. obrazloženja iste odluke Ustavni sud BiH je u pogledu privredne saradnje koju je predviđao navedeni Sporazum o uspostavljanju specijalnih paralelnih odnosa između ostalog istakao i da:

"držeći se ustavnog načela prema kojem se svi propisi moraju tumačiti u skladu sa Ustavom, koliko god je to moguće, Ustavni sud smatra da se navedene odredbe (Sporazuma) koje
se odnose na saradnju u oblasti privrede mogu tumačiti na način saglasan Ustavu Bosne i Hercegovine".

Nažalost, i pored ustavne mogućnosti privredne saradnje između Srbije i Republike Srpske, koja ne dovodi u pitanje suverenitet i teritorijalni integritet BiH, vrijeme koje je iza nas pokazalo je kako je ta saradnja izostala, iako je upravo ona ključna za ekonomski oporavak i budućnost Republike Srpske, njenu održivost.

Iz obilja primjera propalih privrednih subjekata u Republici Srpskoj dovoljno je, recimo, navesti slučajeve za naše prilike giganata kakvi su bili poljoprivredni kombinat u Novoj Topoli (propali Farmland), ili dobojski "Trudbenik", propala industrija kompresora i opreme, svjećica i pneumatskih alata.

To su preduzeća koja su bila nosioci privrede i razvoja svakog od navedenih krajeva, u kojima je bio zaposlen veliki broj radnika.

U tim slučajevima na osnovu Sporazuma o uspostavljanju specijalnih paralelnih odnosa mogli su biti zaključeni njegovi aneksi o privrednoj saradnji Srpske i Srbije, koji nisu protivni suverenitetu i teritorijalnom integritetu BiH, a kojima bi, recimo, bila ugovorena mogućnost da postojeći privatni poslovni subjekti koji se u Srbiji bave sličnom djelatnošću investiraju u poljoprivredni kombinat Nova Topola, a da Srbija i Srpska to sufinansiraju određeno vrijeme.

Takav projekat nije suprotan ni Zakonu o sistemu državne pomoći u BiH, jer je članom 4. tog zakona propisano da se on ne primjenjuje na državnu pomoć za poljoprivredu i ribarstvo.

No, i tamo gdje se taj zakon primjenjuje, nije isključena mogućnost privredne saradnje između Srbije i Republike Srpske. Naime, ta saradnja može biti ključna za oživljavanje proizvodnje u privrednim subjektima koji su već završili u stečaju, kakav je slučaj pomenute industrijske firme iz Doboja. 

U tim ili drugim slučajevima bi Srpska i Srbija, uz odgovarajuće investicije na bazi javno-privatnog partnerstva sa privatnim biznisom iz Srbije, mogle omogućiti da ponovo oživi takva industrija, pri čemu poduhvat privredne saradnje radi oživljavanja određene proizvodnje ne može, po prirodi stvari, narušiti tržišnu konkurenciju, a time ni biti u suprotnosti sa Zakonom o sistemu državne pomoći u BiH. 

Naime, kada javna vlast Republike Srpske, pa i kroz privrednu saradnju sa Srbijom, stvara osnove za formiranje privrednih subjekata ili oživljavanje proizvodnje u privrednim subjektima koji su završili u stečaju, to nije narušavanje konkurencije prema subjektima koji već postoje i bave se istom proizvodnjom. 

Suprotno poimanje značilo bi da samo ti subjekti koji već postoje i bave se određenom proizvodnjom (recimo proizvodnjom kompresora) mogu to i dalje da rade, a da javna vlast ne može finansijski pomagati stvaranje novih ili oživljavanje propalih privrednih subjekata, koji bi se takođe bavili takvom proizvodnjom, čime bi se doprinosilo očuvanju države i društva i njihovom daljem razvoju.

Zbog toga, dakle, takvi projekti i privredna saradnja nisu narušavanje tržišne konkurencije, već imaju legitiman cilj spašavanja države i stanovništva od privredne, a time i sveopšte propasti.

Sve su to razlozi zbog kojih treba koristiti mogućnosti privredne saradnje koje stoje na raspolaganju Srpskoj i Srbiji, pri čemu su ekonomski benefiti koje donosi ta saradnja na dobro i BiH. Nikako na njenu štetu.

Piše: Milan Blagojević